Analiza / Pleme Mapuče, istorija i borba za nezavisnost koja traje i danas

Južna Amerika porijeklo je mnogih naroda. Kada su je Evropljani i afrički robovi naseljavali, značajno su doprinijeli promjeni tog prostora. Veliki dio domorodačkog stanovništa je istrijebljen, kako ratovima i oružjem, tako i bolestima koji su stranci donijeli u njihove zemlje. Vremenom se broj domorodaca drastično smanjio.

Mapuče je narod koji živi u današnjoj Argentini i Čileu. Oni su najbrojnije pleme iz grupe Araukanaca. Iako se grupa sastoji od više plemena, najpoznatija su tri: Mapuče, Picunče i Huiličle, odnosno „ljudi zemlje“, „ljudi sa sjevera“ i „ljudi juga“. Ovoj grupi pripada još plemena, koji se razlilkuju po jeziku, ali Mapuče je najpoznatije, naročito po svojoj političkoj borbi.

mapuche_woman_chile

Žena iz plemena Mapuče Izvor: wikimedia

Period španskog osvajanja Čilea započeo je 1541. godine, dolaskom Pedra de Valdivia, a završio 1598. smrću Martina Garsije Onjeza. Araukanski rat je bio dugotrajni konflikt između naroda Mapuče i Španaca. Araukanija je oblast u Čileu, a naziv su namentuli Španci za prostor na kojem živi pleme Mapuče. Originalno, njihov prostor nalazi se između rijeka Itata i Tolten, a granica sa Špancima upostavljena na je rijeci Bio Bio.

Rat je podrazumijevao i nasilno uzimanje dobara, lov na ljude (roblje), opsade, i još mnogo toga. Na početku rata Španci su imali prednost, međutim situacija se mijenja nakon bitke kod Kuralabe (1598) i Uništenja sedam gradova. Bitka kod Kuralabe, često nazvan i Katastrofa Kuralabe, je događaj u kojem su Mapuči, predvođi vođom Pelantarom, iznenadili Špance i ubii Onjeza.

Uništenje sedam gradova je događaj koji je uslijedio nakon bitke kod Kutalabe. Nakon saznanja da je ubijen Španac Onjez, Mapuči su pokrenuli operaciju uništenja ili nasilnog iseljavanja stanovništa sedam gradova pod španskom kontrolom. Tokom ratova Mapuče bi se ujedinile u veće grupe i izabrale vođu, koji nosi titutlu toki (u prevodu sjekira). Možda riječ „operaciju“ treba zamjeniti nekom prigodnijom, ali ova svakako objašnjava posljedicu španske okupacije. Ovim dešavanjima granice su postale jasnije, a Mapuči su zadržali svoju nezavisnost do 19-og vijeka, kada je gube nakon čileanskog rata za nezavinost.

Špancima je ovo značilo mnogo više od samo teritorije. Gubitkom tog prostora, gube i ljudske i prirodne resurse koji su bili neophodni. U narednim godinama Španci se koncentrišu na druge prostore Čilea koji ekonomski eksploatišu, a požarima se služe kako bi „očistili taj prostor“. Kako je njihov imuni sistem manje otporan na pojedine bolesti, populacija domorodaca se vremenom smanjivala a populacija pridošlica povećavala. Nakon Araukanskog rata, Španci nikada nisu uspjeli da upostave održivu kontrolu južno od Bio Bio rijeke. Tokom okupacije Araukanije (1861-1883), čileanska vojska okupirala je njihovo stanište i tako je ih inkorporirala u ono što je danas Čile.

mapuche_map

Prostor gdje danas žive. Izvor fotografije: http://patagonia-under-siege.blogspot.com

Mapuče govore svojim mapuče ili mapudungun jezikom (mapu-zemlja, dungun-govor, govoriti), ali uglavnom se služe španskim. Gotovo nijedna vlada u Čileu i Argentini im nije bila naklonjena, tako da je vremenom njihov jezik gotovo u potpunosti zamijenjen španskim. Razni pritisci i progoni uticali su na to da se Mapuči organizuju politički. Nakon uspostavljanja demokratije u Čileu (gdje se danas i nalazi većina pripadnika ovog plemena), počeo je proces organizacije u kojem oni zahtjevaju veća prava i autonomiju, konkretno se pominju tri stvari: autonomija u oblasti pravnih nadležnosti, vraćanje domorodačke zemlje i kulturni identitet. Njihova borba je poznata narodima Južne Amerike, a njihov aktivizam od 1990-ih nazvan je Mapuče konfliktom.

Mapuče pleme bavilo se poljoprivredom i ratarstvom, a njihova kulutra bila je pod uticajem Inka i Španaca. Bogatstvo kulutre ogleda se u mitovima koji se prenose usmenim putem, a imali su i vrhovno biće. Bili su šamani i vršili su šamanske obrade javno. Šamanizam je vjerovanje da svijetom vladaju nepoznate sile, a podrazumijeva i prinošenje žrtava. Danas je teže prepoznati šta je od njihove bogate kulure možda nastalo pod uticajem Inka ili Španaca.

y0p2pa4

Mapuče zastava usvojena 1991. (izvor fotografije: reddit)

Zvanični podaci iz 2017. godine pokazuju da danas u Čileu živi oko 1,745,000 onih koji se izjašnjavaju kao pripadnici ovog naroda. Tokom diktature Pinočea mnogo njihove zemlje je konfiskovano i preuzeto od strane velikih kompanija, a oni su se preselili u veće gradove zbog ekonomskih razloga. Danas, njihova borba se najviše zasniva na povratku zemlje i većoj autonomiji.

Augusto Pinoče bio je čileanski diktator koji je vladao od 1974. do 1990. Perioda njegove vladavine sjećaju se mnogi Čileanci, a posljedice se osjećaju i danas. Naime, vladavina se zasnivala na represiji i upravo je u Čileu testiran neoliberalni kapitalizam po američkom receptu. Pogubnosti te politike i takvog sistema Čileanci ni danas ne mogu da se riješe. Vlasti su  koritile „anti-teroristički“ zakon bi se obračunavali i vršili represiju nad plemenom Mapuče i ljevičarskim organizacijama. Ovaj zakon i dalje je na snazi, pa se mnogi pitaju da li je Čile uopšte demokratija, ako ga demokratske vlade nakon 2000ih nisu stavile van snage.

Krajem 2019, veliki broj ljudi našao se na ulicama glavnog grada da protestuje zbog loše ekonomske situacije. Podršku su im dali i Mapuči, ne samo zbog borbe za svoja prava jer loša ekonomska situacija pogađa i njih, pogotovo jer su slabije plaćeni u odnosu na ostatak stanovništva.

59b

Sa protesta 2019. Izvor: facebook

Ostaje samo da vidimo da li za ovaj narod dolaze bolja vremena sa većim stepenom autonomije i više prava, ili je njihov slučaj zauvijek zatvoren.

Autor: Andrija Tomić

Analiza / Ko su Senitalci? Priča o ljudima koji hiljadama godina žive izlovani

Dvadeset i prvi vijek obično se označava kao vijek u kojem je globalizacija dostigla maksimum i nastavlja da probija nove granice. Danas je povezanost ljudi i zemalja kao nikada do sada. Komunikacija sa jednog na drugi kraj planete uspostavlja se u svega par minuta, a sve više stvari možete obavljati i od kuće sa svog telefona ili laptopa. Tako više i nema potrebe, ponekad bezuspješno, tražiti za literaturom koja se rijetko nalazi u slabo opremljenim bibliotekama, već dosta infomacija možemo pronaći na internetu. Tačno je da postoje i mnogi vidovi manipulacije i teorija zavjere kojima je dosta ljudi podloćno, međutim to je tema za drugu priliku.

Ono što je većini ljudi dostupno, barem na globalnom sjeveru, jeste mapa svijeta koja je veoma laka za korišćenje. Naime, u svega par klikova možete pretražiti svaki kutak zemljane kugle. U pojedinim dijelovima svijeta, infomacije, odnosno fotografije i satelitski snimci su uneseni do detalja tako da možete vidjeti i kako izgleda vaše dvorište iz perspektive uličnog posmatrača (donekle, i pomalo zvuči zastrašujuće). Gugl mape možete koristiti i za javni prevoz u velikim gradovima, a često i u onim manjim koji su dobro organizovani.

Sve ovo navodi na pomisao da je naša planeta dobro istražena i da ne postoji dio, barem kopneni, gdje ljudska noga nije kročila. Okeani pokrivaju oko 70% planete, a činjenica je da je svega 5% okeana istraženo. Sa druge strane, što se kopna tiče, svega oko 17% nije istraženo. Moramo priznati da je okeane mnogo teže istraživati nego kopno. Više faktora utiče na to, a jedan od presudnih je nedostatak tehnologije i novca koji bi pomogli u bržem i pouzdanijem istraživanju.

Uzimajući u obzir da je oko 17% kopna neistraženo, onda svakako imamo i na umu da na tim prostorima žive ljudi. Većina tih neistraženih prostora na kojem žive ljudi nalaze se u prašumama Južne Amerike, ali i Africi i Novoj Gvineji.

Senitalci su narod koji živi na ostrvu Sjeverni Senital u Bengalskom zalivu. Iako daleko od teritorijalne Indije, njhovo ostrvo pripada teritoriji Indije. Smatra se jednim od najizolovanijih mjesta na zemlji, a populacija ostrva nema nikakvu komunikaciju sa ostatkom svijeta.

north_sentinel_island

Ostrvo Sjeverni Senitel, izvor: wikimedia

Vlasti Indije zakonom su uredili odnose prema tom plemenu. Vlasti su prethodno pokušale da uspostave kontakt sa Senitalcima. Tako je 1967. pokrenut program istraživanja ostrva i Sentilaca, koji je nakon tragičnih posljedica konačno ugašan 1990-ih godina. Ideja je bila da se donesu pokloni stanovnicima ostrva i tako dobije njihova naklonost i smanji mogućnost neprijateljskog djelovanja. Slično nešto pokušala je 1974. i ekipa Nacionalne Geografije, međutim opet je rezultat bio isti: Senitalci nisu htjeli da uspotave komunikaciju sa spoljnim svijetom i borbeno su branili svoju teritoriju od stranaca.

Ostrvo se može pronaći na Gugl mapi, ali samo iz vazduha. Ostrvo je prekriveno gustom vegetacijom i drvećem, tako da ne možemo znati šta se zapravo dešava u srcu ostrva. Pretpostavka je da se hrane biljem i kokosom, kao i životinjama koje žive na ostrvu. Takođe, poznato je da se bave ribolovom pa su stoga i indijske vlasti zabranile ribolov u blizini ostrva kako se ne bi narušavao riblji fond.

O njima se zna malo pa zbog toga i stoji samo pretpostavka da su došli iz Afrike prije 60 000 godina, ali se pouzdano zna da su tamne puti, kovrdžave kose i da nisu visokog rasta. To pokazuju satelitski snimci koji su napravljeni prethodnih godina, najvažnije oni posle 2004. nakon velikog cunamija, koji su pokazali da su Senitalci preživjeli. Nije poznato kojim jezikom komuniciraju.

52b28d40-f084-11e8-b0fe-c62dccd2d711_1280x720_164309

izvor: South China Morning Post

Fotografija napravljena 2004. pokazuje stanovnika ovog ostrva kako strijelom namjerava da pogodi čovjeka koji je napravio ovu fotografiju.


U novembru 2018. jedan Amerikanac, misionar, pokušao je da dođe do ostrva. U toj namjeri je i uspio, međutim, nije uspio da se vrati nazad jer je na ostrvu ubijen. Ovo vjerovatno ne dolazi kao iznenađenje uzimajući u obzir zaštitičku nastrojenost koji ima ovo pleme. Indijske vlasti pokrenule su istragu i došli do 400 metara udaljenosti od ostrva, ali je operacija obustavljena kako bi se izbjegao sukob. Iako klasifikovano kao ubistvo, optužnice neće biti podignute, jer je ostrvo i pleme pod zaštitom.

Tačan broj stanovnika ostrva nije poznat, ali naučnici smatraju da je broj manji od hiljadu, odnosno svega par stotina. Takođe, istorija i nauka nas uče da u ovakvim situacijama treba postupati dosta pažljivo. Svaki susret sa ljudima koji nisu sa ostrva može imati fatalan ishod za Senitalce. Naime, njihov imuni sistem nije vremenom postao imun na iste bakterije i bolesti kao što su imuni sistemi kod drugih ljudi.

Mnogi pokreću debatu da li treba „žrtvovati“ pojedina plemena kako bi se istražio njihov način života, jezik, kultura. Na taj način bi navodno dobili istorijski i naučno vrijedne informacije, međutim postavlja se pitanje etike i šta će nam sve te informacije kada tog plemena, koje je samo po sebi svjetsko bogatstvo i nasljedstvo, više neće biti. Vjerovatno je najbolje ne narušavati njihov sistem i pusititi ih da žive na tom ostrvu onako kako su i to do sada radili.

Autor: Andrija Tomić